ذو القرنين در قرآن
بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين و صلى الله على محمد و آله الطاهرين.

اللهم كن لوليك الحجة بن الحسن صلواتك عليه و على آبائه فى هذه الساعة و فى كل ساعة وليا و حافظا و قائدا و ناصرا و دليلا و عينا حتى تسكنه ارضك طوعا و تمتعه فيها طويلا.

اعوذ بالله من الشيطان الرجيم

و يسئلونك عن ذى القرنين قل ساتلوا عليكم منه ذكرا.

و از تو اى محمد، درباره «ذو القرنين‏» مى‏پرسند در پاسخ ايشان بگو: بزودى، بخشى از سرگذشت او را، براى شما بازگو خواهم كرد

آيات 83 تا 98 سوره مباركه كهف درباره زندگانى ذو القرنين مطالبى دارد كه در قالب سه بخش اساسى در كتاب شريف تفسير الميزان (1) آمده است:

الف - تفسير آيات مربوط به ذو القرنين ب - بحث روايى اين آيات شريفه ج - گفتارى پيرامون داستان ذو القرنين، به صورت قرآنى و تاريخى.

اين مطلب در كتاب تفسير نمونه (2) در دو بخش جداگانه آمده است كه بخش اول آن به تفسير آيات مربوطه، و بخش دوم به نكات آموزنده داستان و بحثهاى تاريخى و روايى آن اختصاص يافته است.

بنده پس از مطالعه دقيق اين كتب تصميم گرفتم كه تفسير اين آيات و داستان ذو القرنين را بازنويسى كرده و آن را در اختيار قرآن دوستان بگذارم.

البته ناگفته نماند كه درباره ذو القرنين و آيات قرآنى مربوط به او، كتابها و تاليفات زيادى نوشته شده است كه حاصل زحمات محققين علوم قرآنى است كه در پايان اين كتاب فهرستى از آنها را ذكر خواهم كرد.

با مراجعه به بعضى از اين كتابها دريافتم كه تعدادى از آنها بيشتر به جنبه تاريخى موضوع پرداخته‏اند، اما در اين نوشتار سعى شده تا جهت قرآنى قصه مورد توجه قرار گيرد. به عبارت ديگر، آنچه كه درباره داستان ذو القرنين از قرآن فهميده مى‏شود جمع‏آورى گردد. درباره جنبه تاريخى داستان هم سعى شده كه به طور خلاصه و در قالب يك فصل در پايان كتاب به آن پرداخته شود.

بنابراين، همان طور كه از نام كتاب پيداست، هدف اصلى ما طرح و بيان نكاتى است كه از قرآن درباره اين داستان فهميده مى‏شود.

علامه طباطبايى در بحث روايى خود چنين فرموده است:

«خواننده عزيز بايد بداند كه روايات مروى از طرق شيعه و اهل سنت از رسول خداصلى الله عليه وآله و روايات مروى شيعه از ائمه هدى و... درباره داستان ذو القرنين، بسيار اختلاف دارند; آن هم اختلافهاى عجيب، و آن هم‏نه در يك بخش داستان، بلكه در تمامى خصوصيات آن! اين اخبار در عين حال مشتمل بر مطالب شگفت‏آورى است كه هر ذوق سليمى از آن وحشت نموده و آن را محال مى‏داند و عالم وجود هم منكر آن است، لذا اگر خردمند اهل بحث آنها را با هم مقايسه نموده مورد دقت قرار دهد، هيچ شكى نمى‏كند در اينكه مجموع آن‏ها خالى از دسيسه و دستبرد و جعل و مبالغه نيست. از همه اين مطالب غريب‏تر، رواياتى است كه علماى يهود كه به اسلام گرويده‏اند، از قبيل «وهب ابن منبه‏» و «كعب الاحبار»، نقل كرده‏اند، يا اشخاص ديگرى كه از قرائن به دست مى‏آيد كه مطالب خود را از يهوديان گرفته‏اند! بنابراين ديگر چه فايده‏اى دارد كه ما به نقل، استقصاء و احصاء آنها با آن كثرت و طول و تفصيلى كه دارد بپردازيم؟ لاجرم، به پاره‏اى از جهات اختلاف آنها اشاره نموده و از آن مى‏گذريم، و به نقل آنچه كه تا حدى از اختلاف مصون مانده است اكتفاء مى‏كنيم‏» (3) .

از اين رو ما در اينجا بحث روايى نكرده‏ايم، ولى علاقه‏مندان مى‏توانند به تفسير الميزان مراجعه نمايند.

در پايان هم بايد اين نكته را متذكر شد كه چنين نيست كه بتوان همه مطالب اين كتاب را به تفسير الميزان يا تفسير نمونه نسبت داد، زيرا شايد جزئياتى باشد كه بطور صريح در اين دو كتاب نيامده است; اما بايد دانست كه بدنه اصلى و بيش از نود درصد مطالب اين كتاب چيزهايى است كه از آن دو صحيفه شريفه گرفته و بازنويسى كرده‏ام.

در نتيجه، در همين جا آنچه ستايش و سپاس بر اين اثر باشد را، نثار حضرت علامه طباطبايى‏رحمه الله و حضرت آيت‏الله مكارم شيرازى"مدظله" و گروه نويسندگان تفسير نمونه مى‏نمايم و اذعان دارم كه بنده فقط به صورت يك كار خدمات‏رسانى علمى، نقشى جزئى در اين زمينه ايفا كرده‏ام. اميد كه اين خدمت ناچيز مقبول درگاه احديت قرار گيرد!

و لله الحمد

قم - مهرماه سال هفتاد و نه - محمدرضا امين زارع
 

قرآن از دیدگاه دانشمندان جهان:[1074]

- ولتر فیلسوف و نویسندة معروف فرانسوی: «من یقین دارم که اگر قرآن و انجیل را به یک فرد غیر مذهبی ارائه دهند او حتماً قرآن را بر خواهد گزید؛ زیرا کتاب محمد(ص) افکاری را تعلیم می دهد که به اندازة کافی بر مبنای عقلی منطبق است».

- دکتر گرینه فرانسوی می گوید: «من در تمام آيات قرآن كه در زمينۀ علوم طبيعي و طبّ بود مطالعه كردم و آنها را با علوم جديد منطبق ديدم، از اين رو مسلمان شدم زيرا يقين كردم كه محمد(ص) متجاوز از هزار سال پيش بدون اين كه معلم بشري داشته باشد حق را بيان كرده است. اگر هر عالِمي آيات مربوط به علم خود را در قرآن مطالعه كند و خود را از غرض دور نگه دارد بدون ترديد چون من مسلمان خواهد شد».

- بودلی نویسندة سوئیسی: «نزد ما کتابی است به نام قرآن که در اصالت و سلامت منحصر به فرد است».

- دینورت دانشمند اروپایی: «واجب است که اعتراف کنیم که علوم طبیعی، فلکی، فلسفه و ریاضیات که در اروپا اوج گرفته است عموماً از قرآن اقتباس شده است و اروپا شهری برای اسلام است».

-پروفسور والتر واگنر، دین پژوه آمریکایی و استاد یکی از دانشگاههای آمریکا پس از سالها مطالعه و تحقیق در قرآن، در کتاب خود تحت عنوان «باز کردن قرآن» می نویسد: «قرآن کتابی سراسر وحی است و کلمه به کلمه از جانب خداست که در آن خداوند به طور مستقیم با بندگان خود در سراسر این دنیای خاکی سخن گفته و آنها را برای رسیدن به اوج و تعالی انسانی راهنمایی فرموده است».

هر انسان بی‌غرضی به معجزه بودن قرآن اذعان می‌کند. آنهایی که با کتب تورات و انجیل و مزامیر داوود (ع) سر و کار دارند بیشتر و زودتر به این حقیقت اذعان کرده و می‌کنند. بسیاری از مسیحیان و یهودیان صرفاً به سبب همین مسئله مسلمان شدند. یک نمونه مشهور آن ادواردو آنیلی بود که در زمانی که در آمریکا درس ادیان می‌خواند با مطالعه چند صفحه از قرآن متحیر گشت و متعاقباً پس از تحقیقات وافر شیعه شد و نام خود را به مهدی تغییر داد. او تنها پسر و وارث سناتور و میلیاردر ایتالیایی جیووانی آنیلی (صاحب کارخانه های فیات، فراری و...) بود و به سبب اسلام آوردن تحت فشار شدید خانواده قرار گرفت. وي در سال 2000 به طرز مشکوکی کشته شد، ولی دادگاه جنایی علت مرگ او را خودکشی اعلام کرد. او را در ایتالیا یک جوان هروئینی روانی معرفی کردند. با مرگ وی تمام دارایی پدرش به جان ایوجی الکان، خواهر زاده یهودی اش رسید. بسياري از کتابخانه های آمریکا نسخه‌های قرآن را از بخش مرجع خارج نموده اند و کتابداران تا مطمئن نشوند که فرد درخواست کننده، محقق ادیان است و با قرآن آشنایی دارد مصحف شریف را در اختیار او قرار نمی‌دهند تا مبادا جاذبه عظیم این کتاب وي را برباید.

«کتاب خدای بر چهار چیز قرار گرفته است: عبارات، اشارات، لطایف، حقایق. پس عبارات برای عوام، اشارات برای خواص، لطایف برای اولیاء، و حقایق برای انبیاء است».[1075]

«همانا خداوند متعال قرآن را برای یک زمان معین و مردم خاصّ قرار نداده است، بلکه قرآن در هر زمانی جدید و نزد هر قومی تا روز قیامت تازه است».[1076] 

از ابن عباس روایت است که هر کس سوره انعام را هر شب بخواند روز قیامت از ایمن شدگان می باشد و روی آتش را به چشم خود نمی بیند.

شب پنجشنبه یا جمعه یا روز آن رو به قبله فاتحه را بخواند بعد شروع کند به سوره انعام تا آیه مثل ما اوتی رسل الله و بدون فاصله برخیزد دو رکعت نماز بخواند در هر رکعت هفت بار حمد و هفت ایةالکرسی و هفت انّا اعطیناک بخواند بعد از فراغ به همان نحوه رو به قبله بخواند الله اعلم حیث یجعل رسالته تا اخر سوره بعد سر به سجده نهد و هفتاد بار گوید لا اله الّا الله محمّد رسول الله و حاجت را بطلبد و جهت دزد برده آن را بخواند به او برگردد. (2)

(2)_ معراج المومن

 این سوره در مکّه نازل شده و 165 آیه دارد ابی بن کعب می گوید سوره انعام در مکّه نازل شده و هفتاد هزار فرشته حامل آن بودند و جهان را فرا گرفته بودند و صدای تسبیح آنان با حمد بلند بود و چون حضرت صدای آنها را شنید گفت: سبحان الله العظیم و بحمده و به سجده رفت بعد کاتبان را خواند و در همان شب می نوشتند و آن حضرت فرمود هر کس آن را بخواند به هر آیتی که در اوست این هفتاد هزار فرشته بر او شب و روز صلوات فرستند تا روز قیامت. و از کعب الاخبار منقول است که چون روز قیامت شود خداوند به قاری این سوره خطاب کند ای بنده من در سایه من            در آی و از میوه های بهشت برخوردار شو و آب کوثر مرا بیاشام و در چشمه سلسبیل غسل کن که تو بندهی منی و من خدای توام.

در بعضی از تفاسیر نوشته شده است که سلطان روم نامه ای به خدمت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) نوشت و از سردرد عجیبی که به ان مبتلا شده بود گله کرد و معالجه را خواستار گردید. آن چه اطباء مداوا کرده بودند فایده نکرده بود و لذا از وصی پیغمبر (ص) چاره را جویا شده بود. نامه اش که رسید حضرت علی (ع) کلاهی را به قاصد داد و به او فرمود هر وقت سلطان سردرد گرفت این کلاه را بر سرش بگذارد.

پس از رسیدن کلاه به سلطان، هرگاه به سردرد مبتلا می شد طبق سفارش حضرت، کلاه را بر سر می گذاشت و درد آرام می گرفت، دو سه مرتبه که به سردرد مبتلا شد و آن را بر سر گذاشت و ارام گرفت به فکر افتاد که ببیند علی (ع) چه کرده است که اینطور این کلاه اثر می کند دستور داد آن را شکافتند، دید لای ان نوشته شده است (بسم الله الرّحمن الرّحیم). (1) 

(1)_ (فاتحةالکتاب) شهید آیت الله دستغیب.

المص

گویند الف الله بود و لام جبرییل و میم محمد(ص) و ص صحابه. و گفته اند المص یعنی انا الله العالم الصادق. و نیز گفته اند المص نام قران است.

المص! اين كتابى است كه بر تو نازل شده; و نبايد از ناحيه آن، ناراحتى در سينه داشته باشى! تا به وسيله آن، (مردم را از عواقب سوء عقايد و اعمال نادرستشان) بيم دهى; و تذكرى است براى مؤمنان.(۱ و ۲ اعراف) 

از حضرت امام ابی جعفر محمد بن علی باقر (ع) روایت است که فرمودند هر کس در هر پنجشنبه سوره مائده را بخواند ایمانش هرگز به ظلم یا شرکی آلوده نمی شود. 

ابی بن کعب از رسول خدا (ص) روایت کرده هر کس سوره مائده را بخواند حق تعالی او را به عدد هر یهود و نصرانی که در دنیا نفس کشند ده حسنه نویسد و ده بدی محو کند و ده درجه بالا برده امام صادق (ع) فرمود سوره مائده جبرئیل با هفتاد هزار فرشته نزد رسول خدا آورد و در خبر است که رسول خدا در حجةالوداع فرمود سوره مائده اخرین سوره ای است که از قران به من نازل شده حلالش را حلال دارید و حرامش را حرام دانید (چیزی از آن نسخ نشده و ایاتش 120 و کلماتش 2804 می باشد).

با وضو روز اول دو رکعت نماز به جا آورد اوائل ماه بعد از نماز صبح باشد بعد چهل روز رو به قبله هر روزی صد صلوات و پنجاه بار این ایه را بخواند و در بین باکسی سخن نگوید در فتح امور مؤثر است اللّهم ربنا انزل علینا مائدة من السّماء تکون لنا عیدا لّاوّلنا و اخرنا و ایة مّنک وارزقنا و انت خیر الرّازقین.(مائده 114) هر کس سوره مائده را در هر پنجشنبه بخواند هرگز به خدا شرک نیاورد و ایمان خود را به ظلم نپوشد و هر که آن را بنویسد و با خود دارد از درد ها و ورمهای عافیت یابد و هر گاه در صندوق یا متاع نهد از ضایع شدن و دزد بردن ایمن گردد.

ارتباط آیه «کهیعص» با واقعه کربلا براساس روایتی از امام زمان (عج الله تعالی فرجه الشریف)


بسیاری از مفسّران قرآن کریم معتقدند که آیه «کهیعص» که از حروف رمزی و مقطّعه در قرآن است به ماجرای کربلا و شهادت امام حسین (علیه السلام) اشاره کرد.


دلیل این مفسران بر ارتباط آیه «کهیعص» با ماجرای کربلا، روایتی از «سعد بن عبدالله قمی» است که در کتب روایی از جمله «کمال‌الدین وتمام النعمة» شیخ صدوق (متولد نیمه اول قرن چهارم هجری) و «احتجاج»‌ مرحوم طبرسی (متولد نیمه اول قرن ششم هجری) آمده است.


از کتاب‌های متأخر نیز می‌توان به «تفسیر البرهان» سیدهاشم بحرانى و «بحار الانوار» علامه مجلسی اشاره کرد که این روایت در آن‌ها ذکر شده است.


بر پایه این گزارش،‌ سعد بن عبدالله قمی نقل می‌کند که در خدمت امام عسکری (علیه السلام) بودم و فردی از تأویل آیه کهیعص سئوال کرد. امام عسکری (علیه السلام) فرمود که از فرزندم «مهدی» پاسخ را دریافت کنید. آن‌گاه امام زمان (عج الله تعالی فرجه الشریف) فرمودند: «هذه الحروف من أنباء الغیب، أطلع الله علیها عبده زکریا علیه‌السلام، ثم قصّها على محمد صلى‌الله علیه وآله، وذلک أن زکریا سأل ربّه أن یعلّمه أسماء الخمسة، فأهبط علیه جبرئیل فعلّمه إیاها، فکان زکریا إذا ذکر محمداً وعلیاً وفاطمة والحسن سُرِّی عنه همّه، وانجلى کربّه، وإذا ذکر الحسین خنقته العبرة ووقعت علیه البهرة! فقال ذات یوم: یا إلهی! ما بالی إذا ذکرت أربعا منهم تسلیّت بأسمائهم من همومی، وإذا ذکرت الحسین تدمع عینی وتثور زفرتی؟! فأنبأه الله تعالى عن قصته، وقال: (کهیعص) فالکاف اسم کربلاء، والهاء هلاک العترة، والیاء یزید وهو ظالم الحسین علیه‌السلام، والعین عطشه، والصاد صبره.»


ماجرا از این قرار است که حضرت زکریا از پروردگارش درخواست کرد که «اسماء خمسه طیبه‏» را به وی بیاموزد. خداوند متعال، جبرئیل امین را بر او فرو فرستاد و آن اسماء را به او تعلیم داد.


حضرت زکریا هنگامی که نام‏های محمد (صلی الله و علیه واله سلم)، علی (علیه السلام)، فاطمه (سلام الله علیها) و حسن (علیه السلام) را یاد می‏کرد، اندوه و ناراحتی‌اش بر طرف می‏شد و گرفتاریش از بین می‏رفت. امام هنگامی که از حسین(علیه السلام) یاد می‏کرد، بغض گلویش را می‏فشرد و مبهوت می‏شد. به همین دلیل روزی از خداوند سبب این اندوه و ناراحتی را جویا شد و گفت: بارالها! چرا وقتی آن چهار نفر را یاد می‏کنم، آرامش می‏یابم و اندوهم بر طرف می‏شود، اما وقتی حسین را یاد می‏کنم، اشکم جاری و ناله‏ام بلند می‏شود؟


خدای تعالی او را از داستان شهادت امام حسین (علیه السلام) آگاه کرد و فرمود: «کهیعص‏»! «ک» نام کربلا و «ه» اشاره به کشته‌شدن عترت طاهره دارد. «ی» اشاره به نام یزید دارد که بر حسین (علیه السلام) ظلم کرد و «ع» اشاره به عطش و تشنگی آن امام و «ص» نیز نشان صبر و مقاومت ایشان است.